Bicompax i tricompax: układy liczników chronografu
Trzy okrągłe pola na tarczy chronografu wyglądają na pierwszy rzut oka podobnie, ale pełnią różne funkcje. Jedna subtarcza może liczyć upływające minuty stopera, inna godziny, a jeszcze inna po prostu pokazuje bieżącą sekundę zegarka, niezależnie od tego, czy chronograf pracuje. Rozróżnienie tych pól to podstawa czytania każdego chronografu, mechanicznego czy kwarcowego.
Z tego rozróżnienia wzięły się dwa terminy funkcjonujące w słownictwie zegarmistrzowskim: bicompax i tricompax. Oba opisują liczbę i układ liczników na tarczy, nie mechanizm jako taki. Znajomość tych pojęć pozwala od razu ocenić, ile funkcji pomiarowych oferuje dany zegarek, zanim jeszcze sięgnie się po instrukcję.
Bicompax: układ dwóch liczników
Bicompax to konfiguracja chronografu z dwoma licznikami na tarczy. Producenci sięgają po nią, gdy zależy im na symetrycznym, czytelnym układzie wskazań, bez nadmiaru drobnych podziałek. W praktyce jeden z tych liczników zwykle odmierza minuty chronografu, drugi pełni funkcję stałej sekundy, czyli pokazuje pracę mechanizmu niezależnie od tego, czy stoper jest uruchomiony.
Taki układ bywa też stosowany bez oddzielnego licznika godzin chronografu, co ogranicza liczbę elementów na tarczy do minimum potrzebnego przy pomiarach krótszych niż jedna godzina. Efekt wizualny to często układ osiowo symetryczny, dwie subtarcze rozłożone naprzeciw siebie, na przykład na godzinie 3 i 9, albo 6 i 12, zależnie od projektu koperty i mechanizmu.
Bicompax bywa mylony z układem, w którym jeden z „liczników” to w rzeczywistości wskaźnik dodatkowej funkcji, na przykład drugiej strefy czasowej, a nie licznik samego chronografu. Przy odczycie tarczy warto sprawdzić opis podziałki: licznik chronografu ma zwykle skalę do 30 lub 60, licznik godzinowy do 12, a wskaźnik strefy czasowej do 24.
Tricompax: trzy liczniki jak w klasycznym chronografie
Tricompax to konfiguracja z trzema licznikami na tarczy, obejmująca zazwyczaj godziny, minuty i sekundy chronografu. To układ, który kojarzy się z klasycznym chronografem mechanicznym: trzy okrągłe pola rozłożone symetrycznie, najczęściej na godzinach 12, 6 i 9 albo 12, 6 i 3.
Dobrym przykładem mechanizmu realizującego ten schemat jest kaliber ETA 7750. Automatyczny chronograf z krzywkowym sterowaniem funkcji chronografu ma trzy subtarcze: małą sekundę, licznik 30 minut i licznik 12 godzin, obsługiwane dwoma przyciskami. Mechanizm pracuje z częstotliwością 28 800 A/h, ma 25 kamieni i typową rezerwę chodu 54 godziny, a jego koperta mieści się w średnicy 30,00 mm przy wysokości 7,90 mm.
Trzeci licznik w układzie tricompax daje możliwość odczytu czasu pomiaru przekraczającego godzinę, bez konieczności liczenia pełnych obrotów wskazówki minutowej chronografu. To różnica praktyczna: przy bicompax długi pomiar trzeba śledzić w pamięci, przy tricompax odczytuje się go wprost z trzeciej subtarczy.
Jak czytać subtarcze w praktyce
Rozmieszczenie subtarcz różni się między producentami i nie zawsze odpowiada intuicji. Kaliber Miyota JS15 ma subtarcze w pozycjach 12, 6 i 9, i pokazuje chronograf 30 minut, sekundy oraz wskaźnik 24 godziny. Miyota JS20 i JS25 przesuwają ten sam zestaw funkcji na pozycje 3, 6 i 9. Kaliber Miyota 0S10 idzie o krok dalej: subtarcze w pozycjach 12, 6 i 9 pokazują tam godziny, minuty i sekundy chronografu, czyli cały pomiar mieści się w licznikach, bez centralnej wskazówki stopera. Miyota 0S20 ma z kolei licznik minut i sekund chronografu razem z wskaźnikiem 24-godzinnym, przy tych samych pozycjach 3, 6, 9.
Inny wariant reprezentują kalibry Seiko VK63 i VK67. Tu centralna wskazówka na tarczy głównej odmierza chronograf z krokiem 1/5 sekundy, a subtarcze pełnią funkcje pomocnicze: w VK63 to mała wskazówka minut chronografu, mała sekunda i wskaźnik 24 godzin, w VK67 dochodzi jeszcze licznik godzin chronografu zamiast osobnej małej sekundy. Odczyt takiego zegarka wymaga śledzenia jednocześnie środka tarczy i jednej z subtarcz, nie samych trzech liczników po bokach.
Zdarzają się też układy mieszane, jak w kalibrze Epson YM62A, gdzie jedna z subtarcz pokazuje godzinę i minutę alarmu, druga małą sekundę, a trzecia minuty chronografu. Zanim uzna się dwie lub trzy subtarcze za klasyczny bicompax albo tricompax, warto sprawdzić opis funkcji danego kalibru: ten sam układ graficzny bywa wykorzystywany do zupełnie różnych wskazań.
Powiązane hasła
- Chronograf: jak działa pomiar krótkich odcinków czasu
- Koło kolumnowe i sprzęgło chronografu: co dzieje się po naciśnięciu przycisku
- Tachymetr: jak odczytać prędkość ze skali
- Telemetr i pulsometr: skale pomocnicze na tarczy
