Słownik

A

• Amortyzator wstrząsów

  Sprężyście osadzone łożysko osi balansu. Przy uderzeniu pozwala kamieniom lekko się przesunąć, chroni cienkie czopy przed złamaniem i wraca na miejsce. Znane systemy to Incabloc i Kif.

• Amplituda

  Kąt, o jaki balans wychyla się od położenia równowagi do skrajnego punktu wahnięcia, podawany w stopniach. Mówi, czy do balansu dociera dość energii.

• Antymagnetyczność

  Odporność zegarka na pole magnetyczne. Według normy ISO 764 zegarek antymagnetyczny po ekspozycji na pole 4800 A/m nie może zmienić chodu o więcej niż 30 sekund na dobę.

B

• Balans

  Koło z obręczą, które razem z włosem balansu drga tam i z powrotem w stałym rytmie. Ten zespół dzieli czas na równe odcinki i w dużej mierze decyduje o dokładności zegarka mechanicznego.

• Bęben

  Obrotowe, cylindryczne pudełko z wieńcem zębatym, w którym zwinięta jest sprężyna napędowa. Przekazuje jej energię na przekładnię, obracając się bardzo powoli.

• Bicompax

  Układ tarczy chronografu z dwoma licznikami, najczęściej umieszczonymi naprzeciw siebie na godzinach 3 i 9, rzadziej w pionie na 12 i 6.

• Brąz

  Stop miedzi, najczęściej z cyną, czasem z aluminium lub innymi dodatkami. Na kopercie z czasem pokrywa się patyną, więc każdy egzemplarz starzeje się inaczej.

C

• Cechy probiercze

  Urzędowe, prawnie chronione znaki na wyrobach z metali szlachetnych, potwierdzające rodzaj metalu i jego próbę. W zegarkach spotyka się je na kopertach ze złota, srebra i platyny.

• Ceramika

  Twardy, nieorganiczny materiał spiekany z proszków tlenków, najczęściej tlenku cyrkonu lub glinu. Bardzo odporny na zarysowania, ale przy silnym uderzeniu może pęknąć.

• Chronograf

  Zegarek z funkcją stopera: osobna wskazówka, uruchamiana, zatrzymywana i zerowana przyciskami, mierzy krótkie odcinki czasu niezależnie od wskazania godziny.

• Chronokomparator

  Przyrząd, który nasłuchuje tykania mechanizmu i w krótkim czasie pokazuje chód dobowy, amplitudę balansu i błąd zrównania. Po angielsku timing machine albo timegrapher.

• Chronometr

  Zegarek, którego mechanizm przeszedł niezależne badanie dokładności według normy ISO 3159 i otrzymał oficjalny certyfikat, w Szwajcarii wydawany przez COSC.

• COSC

  Contrôle Officiel Suisse des Chronomètres: niezależna szwajcarska instytucja, która od 1973 roku bada mechanizmy i przyznaje im tytuł chronometru według normy ISO 3159.

• Côtes de Genève

  Zdobienie mechanizmu w postaci szerokich, równoległych pasów o lekko falistym profilu, szlifowanych na mostkach, płytach i rotorach. Po polsku nazywane genewskimi paskami.

• Częstotliwość balansu

  Liczba drgań balansu w jednostce czasu, podawana w hercach albo w półwahnięciach na godzinę (A/h). 21 600 A/h to 3 Hz, a 28 800 A/h to 4 Hz.

D

• Datownik

  Mechanizm i wskazanie dnia miesiąca, najczęściej w okienku tarczy na godzinie 3 lub 6. Krążek z liczbami od 1 do 31 przesuwa się o jedną pozycję na dobę.

• Day-date

  Wskazanie dnia tygodnia razem z datą, zwykle w okienkach tarczy. Nazwa dnia bywa wypisana w całości albo skrócona, czasem w dwóch językach do wyboru.

• Dekiel

  Tylna część koperty, zamykająca ją od strony nadgarstka. Bywa wciskana, wkręcana na gwint albo przykręcana śrubami, pełna lub przeszklona.

• Dekiel przeszklony

  Dekiel z oknem ze szkła, najczęściej szafirowego, przez które widać pracujący mechanizm, np. balans, mosty, rotor i ich zdobienia.

• DLC

  Diamond-Like Carbon, czyli węgiel diamentopodobny: bardzo twarda, cienka powłoka z bezpostaciowego węgla, zwykle czarna lub grafitowa, nakładana na koperty, lunety i bransolety.

• Duża data

  Powiększone wskazanie daty złożone z dwóch osobnych elementów: jeden pokazuje cyfrę dziesiątek, drugi cyfrę jedności dnia miesiąca.

E

• Ébauche

  Francuskie określenie niekompletnego mechanizmu zegarka. Dziś obejmuje płytę główną, mostki, bęben i mechanizm naciągu i nastawiania, bez organu regulującego, sprężyny napędowej, tarczy i wskazówek.

• Edycja limitowana

  Wersja zegarka wyprodukowana w z góry określonej, ograniczonej liczbie egzemplarzy. Egzemplarze są zwykle numerowane, np. „127/500” na deklu.

• Emalia

  Szkliwo z minerałów i tlenków metali, stapiane w piecu z metalowym podłożem tarczy w trwałą, lśniącą warstwę. Odmianę wypalaną w bardzo wysokiej temperaturze nazywa się grand feu.

• Entrecorne

  Odległość między uszami koperty w miejscu mocowania paska, podawana w milimetrach. Wyznacza szerokość paska lub bransolety, którą można zamontować.

F

• Faza księżyca

  Wskazanie, które obracającym się krążkiem z wizerunkiem Księżyca pokazuje bieżącą fazę Księżyca: od nowiu przez pełnię do kolejnego nowiu.

• FKM

  Fluoroelastomer, czyli kauczuk fluorowy. Na paski zegarkowe wybiera się go ze względu na odporność na pot, promieniowanie UV, wysoką temperaturę i chemikalia. Pierwotnie sprzedawany pod nazwą handlową Viton.

• Flyback

  Funkcja chronografu, w której jedno naciśnięcie przycisku w trakcie pomiaru zeruje wskazówki i od razu rozpoczyna nowy pomiar, bez osobnego zatrzymania i startu.

• Franken

  Zegarek złożony z części pochodzących z różnych egzemplarzy lub modeli, w konfiguracji, która nigdy nie wyszła z fabryki. Określenie ma wydźwięk negatywny.

• Full set

  Zegarek z kompletem tego, z czym opuścił fabrykę: pudełkiem, kartą gwarancyjną, instrukcją, metkami i zapasowymi ogniwami bransolety. Określenie z rynku wtórnego.

G

• GMT

  Wskazanie drugiej strefy czasowej na skali 24-godzinnej, klasycznie dodatkową centralną wskazówką godzinową, która obiega tarczę raz na dobę. Skrót od Greenwich Mean Time.

• Guilloche

  Zdobienie tarczy powtarzalnym wzorem krzyżujących się linii, rytowanym na tokarce ozdobnej, maszynowo lub ręcznie. Po polsku: gilosz lub giloszowanie.

H

• Homage

  Zegarek otwarcie inspirowany wyglądem znanego modelu innej marki, ale sprzedawany pod własną nazwą i logo producenta. Nie udaje oryginału, czym różni się od podróbki.

I

• Indeksy

  Znaczniki godzin na tarczy w postaci kresek, kropek lub cyfr: nakładane jako wypukłe elementy, drukowane albo wysadzane kamieniami, często z masą świecącą.

• ISO 6425

  Międzynarodowa norma dla zegarków nurkowych. Wymaga między innymi wodoszczelności co najmniej 100 m, wskaźnika czasu nurkowania i czytelności w całkowitej ciemności.

• Izochronizm

  Właściwość oscylatora, którego okres drgań nie zależy od amplitudy. Zegarek izochroniczny chodzi tak samo przy pełnym i przy słabnącym naciągu sprężyny.

K

• Kalendarz wieczny

  Komplikacja, która sama uwzględnia różną długość miesięcy i lata przestępne. Przy ciągłej pracy datę trzeba poprawić dopiero w 2100 roku, który nie będzie przestępny.

• Kaliber

  Konkretny model mechanizmu zegarka, oznaczany przez producenta nazwą lub numerem, np. ETA 2824-2. Pierwotnie słowo opisywało rozmiar i układ części werku.

• Kamienie łożyskowe

  Łożyska, zwykle z syntetycznego rubinu, osadzone w płycie głównej i mostkach, w których obracają się czopy kół i części wychwytu. Zmniejszają tarcie i zużycie mechanizmu.

• Karbon

  Potoczna nazwa kompozytu z włókien węglowych związanych żywicą. Lekki, sztywny i wytrzymały; w zegarkach tworzy koperty i lunety o charakterystycznym, niepowtarzalnym rysunku.

• Kauczuk

  Elastyczny polimer, naturalny z lateksu drzew kauczukowych albo syntetyczny. Po wulkanizacji tworzy sprężyste, wodoodporne paski do zegarków sportowych i nurkowych.

• Koło kolumnowe

  Kółko z pionowymi kolumnami, które w chronografie mechanicznym steruje startem, zatrzymaniem i zerowaniem. Każde naciśnięcie przycisku obraca je o jeden ząb.

• Komplikacja

  Każda funkcja zegarka wykraczająca poza wskazanie godzin, minut i sekund, np. datownik, chronograf, druga strefa czasowa czy kalendarz wieczny.

• Koronka

  Pokrętło na boku koperty, połączone z mechanizmem trzpieniem naciągowym. Służy do nastawiania godziny i daty, a w zegarkach mechanicznych także do naciągania sprężyny.

• Koronka wkręcana

  Koronka z gwintem, którą dokręca się do koperty, dociskając uszczelkę. Przed naciąganiem i nastawianiem trzeba ją odkręcić, a potem z powrotem dokręcić.

L

• Luneta

  Pierścień otaczający szkło zegarka. Bywa stała albo obrotowa; w zegarkach nurkowych obraca się tylko przeciwnie do wskazówek i służy do odmierzania czasu zanurzenia.

M

• Mała sekunda

  Wskazanie sekund na osobnej małej tarczy, zwykle na godzinie 6, zamiast długą wskazówką w środku tarczy. Układ wywodzi się z zegarków kieszonkowych.

• Manufaktura

  Zakład zegarmistrzowski, który sam projektuje, rozwija i wytwarza wszystkie albo prawie wszystkie części zegarka, łącznie z mechanizmem, zamiast składać go z elementów kupionych u dostawców.

• Masa luminescencyjna

  Substancja na wskazówkach, indeksach i cyfrach, dzięki której tarcza jest czytelna w ciemności. Dziś to zwykle pigment ładowany światłem, dawniej farby z radem lub trytem.

• Mechanizm kwarcowy

  Mechanizm elektroniczny, w którym wzorcem czasu jest rezonator kwarcowy drgający zwykle 32 768 razy na sekundę. Układ scalony dzieli te drgania i w zegarku wskazówkowym steruje silnikiem krokowym.

• METAS

  Szwajcarski Federalny Instytut Metrologii. W zegarmistrzostwie znany z certyfikacji Master Chronometer, która bada gotowy zegarek, także w polu magnetycznym 1,5 T.

• Mikroregulacja

  Możliwość drobnej zmiany długości bransolety w samym zapięciu, bez dodawania ani wyjmowania ogniw. Pozwala dopasować zegarek, gdy obwód nadgarstka się zmienia.

• Mikrorotor

  Zmniejszony rotor naciągu automatycznego, osadzony mimośrodowo i wpuszczony w płaszczyznę mechanizmu zamiast nad nim. Pozwala budować bardzo płaskie kalibry automatyczne.

• Mostek

  Metalowa część przykręcona do płyty głównej, w której obraca się czop co najmniej jednego koła. Mostki nazywa się od kół, które podtrzymują, np. mostek bębna czy mostek balansu.

N

• Naciąg automatyczny

  Mechanizm, który naciąga sprężynę napędową energią ruchów ręki: obracający się rotor przez koła naciągu nakręca bęben. Regularnie noszony zegarek automatyczny nie wymaga nakręcania.

• Naciąg ręczny

  Naciąganie sprężyny napędowej przez obracanie koronki. Zegarek z naciągiem ręcznym trzeba nakręcać regularnie, zwykle codziennie albo co kilka dni, zależnie od rezerwy chodu.

• NOS

  Skrót od „new old stock”: egzemplarz wyprodukowany dawno temu, który nigdy nie został sprzedany ani noszony i zachował się jako nowy, często w oryginalnym opakowaniu.

• Numer referencyjny

  Kod nadany przez producenta modelowi i jego wersji, np. z określonym materiałem koperty, kolorem tarczy czy bransoletą. Wszystkie egzemplarze tej wersji mają ten sam numer.

• Numer seryjny

  Unikalny numer pojedynczego egzemplarza zegarka, nadawany przez producenta. Służy do identyfikacji, obsługi gwarancji i serwisu oraz utrudnia fałszerstwa.

O

• Odchyłka dobowa

  Liczba sekund, o którą zegarek spieszy się (wartość dodatnia) albo późni (wartość ujemna) w ciągu doby. Podstawowa miara dokładności, zapisywana w s/d.

P

• Patyna

  Zmiana barwy lub faktury powierzchni powstająca z upływem czasu, np. nalot na brązie i miedzi albo ciepły odcień starzejącej się tarczy i masy świecącej.

• Płyta główna

  Podstawowa płyta mechanizmu, zwykle z mosiądzu lub nowego srebra, na której montuje się koła, mostki i pozostałe części werku. Jej dolna strona jest zwrócona ku tarczy.

• Poinçon de Genève

  Genewska pieczęć jakości ustanowiona w 1886 roku przez kanton Genewa. Potwierdza pochodzenie z Genewy, staranne wykończenie mechanizmu i niezawodność gotowego zegarka.

• Powłoka antyrefleksyjna

  Bardzo cienka warstwa na szkle zegarka, która ogranicza odbicia światła i poprawia czytelność tarczy. Nakłada się ją na jedną lub obie strony szkiełka.

• Przekładnia

  Układ kół zębatych i zębników przenoszący ruch w mechanizmie zegarka. Najważniejsza, przekładnia chodu, prowadzi energię z bębna do wychwytu i dzieli obroty na sekundy, minuty i godziny.

• PVD

  Physical Vapour Deposition, czyli fizyczne osadzanie z fazy gazowej: próżniowa metoda nakładania cienkiej, twardej powłoki, np. czarnej lub złotej, na kopertę i bransoletę.

R

• Rattrapante

  Chronograf z dwiema nakładającymi się wskazówkami sekund: jedną można zatrzymać, by odczytać międzyczas, a potem dogania ona drugą, która cały czas liczy dalej.

• Reedycja

  Współczesne wznowienie historycznego modelu marki, które wiernie odtwarza jego wygląd, często według archiwalnych planów. Różnice dotyczą najczęściej rozmiaru koperty, szkła lub mechanizmu.

• Regulator

  Układ tarczy, w którym minuty wskazuje duża wskazówka centralna, a godziny i sekundy mniejsze wskazówki na osobnych polach. Wzorem były precyzyjne zegary warsztatowe.

• Rezerwa chodu

  Czas, przez który zegarek mechaniczny pracuje po pełnym naciągnięciu sprężyny, bez ponownego naciągania ani noszenia. Podaje się ją w godzinach albo w dniach.

• Rotomat

  Urządzenie, które obraca zegarek automatyczny, gdy nie jest noszony, by rotor nakręcał sprężynę napędową i zegarek nie stawał. Po angielsku watch winder.

• Rotor

  Ciężki, zwykle półokrągły element mechanizmu automatycznego, obracający się swobodnie pod wpływem ruchów ręki. Przez koła naciągu nakręca sprężynę napędową. Nazywany też masą oscylacyjną.

• Rozmagnesowanie

  Usunięcie namagnesowania z części mechanizmu za pomocą zmiennego pola magnetycznego. Szybki zabieg serwisowy, który przywraca prawidłowy chód namagnesowanego zegarka.

S

• Skala 24-godzinna

  Podziałka dzieląca obwód tarczy lub lunety na 24 godziny, po której wskazówka robi jeden obrót na dobę. Pozwala odróżnić godziny dzienne od nocnych.

• Soleillé

  Wykończenie tarczy drobnymi liniami rozchodzącymi się promieniście od środka jak promienie słońca, uzyskiwane szczotkowaniem. Zwane też soleil, sunray lub sunburst.

• Sprężyna napędowa

  Stalowa taśma zwinięta w bębnie, która przy naciąganiu magazynuje energię, a rozwijając się, przekazuje ją przez przekładnię do wychwytu. To źródło napędu zegarka mechanicznego.

• Stal 316L

  Austenityczna stal nierdzewna z chromem, niklem i molibdenem, o obniżonej zawartości węgla (litera L). Typowy materiał kopert i bransolet zegarków.

• Stal 904L

  Wysokostopowa austenityczna stal nierdzewna z dużym udziałem niklu, chromu i molibdenu oraz dodatkiem miedzi. Odporniejsza na korozję od 316L, trudniejsza w obróbce.

• Sterowanie radiowe

  Funkcja zegarka kwarcowego, który odbiera radiowy sygnał czasu z nadajnika powiązanego z zegarem atomowym i sam koryguje wskazania. W Polsce i większości Europy odbiera się sygnał niemieckiej stacji DCF77.

• Stop-sekunda

  Funkcja zatrzymująca sekundnik po wyciągnięciu koronki do pozycji ustawiania czasu, w zegarku mechanicznym przez zatrzymanie balansu. Pozwala nastawić zegarek co do sekundy.

• Super-LumiNova

  Nieradioaktywny pigment fotoluminescencyjny na bazie glinianu strontu, stosowany na wskazówkach i indeksach. Ładuje się światłem i świeci w ciemności przez kilka godzin.

• Swiss Made

  Chronione prawem oznaczenie szwajcarskiego pochodzenia zegarka. Wymaga szwajcarskiego mechanizmu, montażu w kopercie i kontroli końcowej w Szwajcarii oraz min. 60% wartości szwajcarskiej.

• Szkieletowanie

  Wycinanie z płyty głównej, mostków i innych części mechanizmu możliwie dużo zbędnego metalu, tak by przez zegarek było widać pracę werku. Pozostały ażur często ręcznie się graweruje.

• Szkło akrylowe

  Szkiełko z tworzywa PMMA, znanego jako pleksi. Lekkie i bardzo odporne na pęknięcie, ale miękkie: łatwo się rysuje, za to płytkie rysy można wypolerować.

• Szkło mineralne

  Szkiełko z hartowanego szkła nieorganicznego. Odporniejsze na zarysowania niż akryl i mniej kruche niż szafir, ale rysuje się wyraźnie łatwiej od szafiru.

• Szkło szafirowe

  Szkiełko z syntetycznego szafiru, czyli krystalicznego tlenku glinu. Ma twardość 9 w skali Mohsa, więc bardzo trudno je zarysować, ale jest kruchsze od szkła mineralnego.

T

• Tachymetr

  Skala na lunecie lub obrzeżu tarczy chronografu, z której po zmierzeniu czasu pokonania znanego odcinka, np. 1 km, odczytuje się średnią prędkość na godzinę.

• Teleskop

  Sprężynowy sztyft mocujący pasek lub bransoletę między uszami koperty. W środku ma sprężynę, a na końcach wysuwane bolce, które wchodzą w otwory uszu.

• Tourbillon

  Obrotowa klatka z balansem i wychwytem, która obraca się zwykle raz na minutę, by uśrednić wpływ grawitacji na chód. Opatentował ją A.-L. Breguet w 1801 roku.

• Tryt

  Promieniotwórczy izotop wodoru (H3) o okresie połowicznego rozpadu 12,3 roku. W zegarkach świeci w szczelnych szklanych rurkach bez ładowania światłem.

• Tytan

  Lekki metal o gęstości ok. 4,5 g/cm³, odporny na korozję dzięki warstwie tlenku na powierzchni. W zegarkach stosowany na koperty i bransolety, czysty lub w stopach.

U

• Uszczelka

  Elastyczny pierścień lub podkładka uszczelniająca połączenia koperty, przede wszystkim przy deklu i koronce. Od stanu uszczelek zależy wodoszczelność zegarka.

V

• Vintage

  Określenie starszych zegarków, zwykle mających co najmniej 20-30 lat, cenionych za historię i charakter. Nie ma oficjalnej granicy wieku. „W stylu vintage” oznacza stylizację na dawne wzory.

W

• Włos balansu

  Cienka sprężynka zwinięta w spiralę, przymocowana jednym końcem do osi balansu, a drugim do mostka balansu. Sprowadza balans do położenia równowagi i nadaje mu stały okres drgań.

• Wodoszczelność

  Odporność koperty na wnikanie wody. Podaje się ją w barach, ATM lub metrach jako ciśnienie próby w warunkach laboratoryjnych, a nie głębokość, na jaką można zanurkować.

• World timer

  Komplikacja pokazująca jednocześnie czas we wszystkich 24 strefach czasowych, zwykle dzięki pierścieniowi z nazwami miast i obracającemu się pierścieniowi 24-godzinnemu.

• Wychwyt

  Mechanizm między przekładnią a balansem, który uwalnia energię sprężyny krok po kroku i podtrzymuje wahania balansu. W zegarkach mechanicznych dominuje wychwyt kotwicowy.

Z

• Zapięcie składane

  Zapięcie bransolety lub paska z przegubowo połączonych ramion, które po złożeniu chowają się pod spodem i zatrzaskują. Zegarek pozostaje zamkniętą pętlą, więc trudniej go upuścić.

• Zasilanie solarne

  Zasilanie zegarka kwarcowego energią światła: ogniwo fotowoltaiczne, zwykle pod półprzezroczystą tarczą, ładuje akumulator, który napędza mechanizm także w ciemności.

• Zawór helowy

  Jednokierunkowy zawór w kopercie zegarka do nurkowania saturowanego. Podczas dekompresji wypuszcza hel, który wniknął do koperty, zanim nadciśnienie wypchnie szkło.