7 min czytania

Chronograf: budowa, obsługa i odmiany

admin mojezegarki.pl

Chronograf to zegarek wyposażony w dodatkowy, niezależny mechanizm stopera. Wskazówki godzinowa i minutowa pokazują bieżący czas bez przerwy, a osobny układ liczy czas trwania zdarzenia: okrążenie na torze, czas gotowania, długość przejazdu. Uruchomienie stopera nie wpływa na wskazanie godziny, to dwie oddzielne funkcje działające w jednej kopercie.

Wielu kupujących miesza słowa „chronograf” i „chronometr”, choć dotyczą one zupełnie innych rzeczy. Jedno opisuje funkcję mechaniczną, drugie certyfikat precyzji chodu. Zegarek może być obydwoma naraz, tylko jednym z nich, albo żadnym. Zrozumienie tej różnicy pozwala czytać opisy techniczne bez wrażenia, że producenci celowo mieszają terminy.

Chronograf a chronometr: podobne słowo, inne znaczenie

Chronometr to termin zarezerwowany dla zegarka, który przeszedł niezależne testy dokładności chodu, prowadzone poza fabryką producenta. Certyfikacja dotyczy stabilności mechanizmu w różnych pozycjach i temperaturach, nie ma nic wspólnego z tym, czy zegarek potrafi mierzyć czas dodatkowej czynności. Chronograf to z kolei nazwa funkcji: zegarek ze stoperem, niezależnie od tego, czy jego mechanizm ma certyfikat, czy nie.

Zegarek chronometr bez funkcji stopera jest równie poprawnym pojęciem jak chronograf bez certyfikatu chronometru. Oba słowa bywają łączone w jednym modelu, ale nie muszą.

Przykładem samej funkcji chronografu, bez odniesienia do certyfikacji, są modele Chronographe 1887 marki Eberhard & Co. Wersja Édition Limitée to mechaniczny chronograf z naciągiem ręcznym, wykonany w limitowanej serii 250 egzemplarzy, nawiązujący konstrukcyjnie do dawnych chronografów tej marki. Wersja Automatique to ten sam pomysł przeniesiony na mechanizm z automatycznym naciągiem. W obu przypadkach mowa o funkcji stopera, nie o certyfikacie chronometru.

Jak działa chronograf: sprzęgło i przenoszenie napędu

Serce chronografu to układ, który potrafi w dowolnym momencie dołączyć się do głównego mechanizmu zegarka i równie łatwo się odłączyć. Klasyczne rozwiązania opierają się na kole kolumnowym albo na sprzęgle wahliwym, obie konstrukcje pełnią tę samą rolę: przekazują napęd z koła sekundowego na wskazówkę stopera dopiero w momencie naciśnięcia przycisku start.

Po zatrzymaniu stopera napęd zostaje odcięty, a wskazówki chronografu stoją w miejscu do czasu wyzerowania. Zerowanie odbywa się przez młoteczki dociskające serca w kształcie serca, sercówki, które sprowadzają wskazówki dokładnie do pozycji zerowej niezależnie od tego, w którym miejscu tarczy się zatrzymały.

Konkretnym przykładem takiej konstrukcji jest kaliber Sellita SW500. Jego wersja z opcją licznika piętnastominutowego umieszczonego na godzinie 12 łączy naciąg ręczny z funkcją stop-sekunda, czyli możliwością zatrzymania całego mechanizmu w momencie ustawiania czasu. To rozwiązanie typowe dla chronografów budowanych z myślą o precyzyjnym synchronizowaniu wskazań co do sekundy.

Liczniki chronografu: bicompax, tricompax i sub-tarcze

Liczba i układ mniejszych tarcz na cyferblacie chronografu nie jest kwestią estetyki, tylko konsekwencją tego, ile jednostek czasu zegarek potrafi zliczać jednocześnie. Konfigurację z dwoma licznikami na tarczy określa się mianem bicompax, cenionego za czytelność i prostszy układ wskazań. Konfiguracja z trzema licznikami, obejmująca zwykle godziny, minuty i sekundy chronografu, nosi nazwę tricompax.

Makro czarnej tarczy Davosa Ternos Professional Chronograph z trzema licznikami, tachymetrem i przyciskami — Trzy liczniki na czarnej tarczy Davosa Ternos Professional Chronograph, obok przyciski i koronka. Fot. materiały prasowe Davosa.

Każdy z tych mniejszych okrągłych pól nazywany jest sub-tarczą i służy do wyświetlania jednego konkretnego pomiaru, na przykład minut chronografu albo małej sekundy. Mała sekunda to układ, w którym wskazówka sekundowa biegnącego czasu, nie stopera, jest przesunięta na osobny licznik, zwykle umieszczony na godzinie 6.

W praktyce spotyka się też inne rozmieszczenia. Większość chronografów marki BALL ma sekundnik biegnącego czasu umieszczony na tarczy pomocniczej przy godzinie 9, co odróżnia je od układu z małą sekundą na godzinie 6 opisanego wyżej jako rozwiązanie bardziej typowe.

Obsługa chronografu krok po kroku

Klasyczny chronograf obsługuje się dwoma przyciskami umieszczonymi po obu stronach koronki. Górny uruchamia i zatrzymuje pomiar, dolny zeruje wskazania liczników, ale wyłącznie wtedy, gdy stoper jest zatrzymany. Próba zerowania w trakcie pomiaru może uszkodzić mechanizm zerujący, dlatego kolejność czynności ma znaczenie.

Niektóre konstrukcje rezygnują z przycisków na rzecz jednego elementu sterującego. Opatentowany system Slide Chronograph zastępuje osobne przyciski suwakiem wbudowanym w kopertę na godzinie 9, który obsługuje uruchamianie, zatrzymywanie i zerowanie chronografu. System działa w trzech pozycjach: pozycja początkowa, pozycja uruchamiania i zatrzymywania oraz pozycja zerowania.

Przesunięcie suwaka w kierunku zerowania jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy chronograf jest już zatrzymany, co eliminuje ryzyko przypadkowego wyzerowania trwającego pomiaru. Rozwiązanie to funkcjonuje identycznie niezależnie od wersji językowej instrukcji, opisywane jest jako grupowanie trzech funkcji w jednym elemencie sterującym zintegrowanym z kopertą.

Chronograf ręczny kontra automatyczny

Chronografy mechaniczne dzielą się na te z naciągiem ręcznym i te z naciągiem automatycznym, napędzane ruchem nadgarstka za pomocą wahliwej masy rotora. Różnica dotyczy sposobu dostarczania energii do mechanizmu, nie samej funkcji stopera, która działa tak samo w obu przypadkach.

Dobrze widać to na przykładzie dwóch wersji tego samego modelu. Chronographe 1887 Édition Limitée marki Eberhard & Co to konstrukcja z naciągiem ręcznym, podczas gdy Chronographe 1887 Automatique wykorzystuje naciąg automatyczny, zachowując tę samą filozofię stylistyczną nawiązującą do dawnych chronografów tej marki.

W zegarkach automatycznych zdarza się sytuacja, w której rezerwa chodu zostaje wyczerpana, na przykład po dłuższym czasie leżenia bez ruchu na nadgarstku. W takim przypadku mechanizm trzeba dokręcić ręcznie przez koronkę, a zegarek zaczyna działać dokładnie tak, jak zegarek zaprojektowany od początku jako ręcznie nakręcany. Warto mieć na uwadze, że dotyczy to również chronografów automatycznych, nie tylko zwykłych zegarków bez stopera.

Kaliber Sellita SW500, w wersji z opcjonalnym licznikiem piętnastominutowym, oferuje naciąg ręczny jako podstawowy sposób dostarczania energii, uzupełniony funkcją stop-sekunda ułatwiającą precyzyjne ustawienie czasu.

Chronograf jako pulsometr i telemetr

Skala na obwodzie tarczy chronografu bywa dostosowana do pomiarów innych niż samo mierzenie upływającego czasu. Skala telemetryczna pozwala oszacować odległość od źródła zjawiska widocznego i słyszalnego z opóźnieniem, na przykład miejsca uderzenia pioruna albo wystrzału artyleryjskiego. Zasada jest prosta: uruchamia się chronograf w momencie zaobserwowania błysku, a zatrzymuje w momencie usłyszenia dźwięku, odległość odczytuje się bezpośrednio ze skali.

Skala pulsometryczna działa na podobnej zasadzie, ale służy do pomiaru tętna lub częstości oddechu. Chronograf uruchamia się przyciskiem w momencie wyczucia pierwszego uderzenia pulsu, a następnie liczy określoną z góry liczbę uderzeń, zwykle piętnaście lub trzydzieści, zależnie od skali wygrawerowanej na tarczy.

Przykład liczbowy dobrze ilustruje mechanikę odczytu: jeżeli po piętnastu uderzeniach pulsu operator zatrzymuje wskazówkę chronografu dokładnie na dziesiątej sekundzie, odczyt ze skali pulsometrycznej wskaże tętno na poziomie 90 uderzeń na minutę. Skala jest tak skalibrowana, że pozycja wskazówki po zatrzymaniu odpowiada bezpośrednio wartości w uderzeniach na minutę, bez konieczności dodatkowych przeliczeń.

Obsługa chronografu w trybie pulsometru przebiega analogicznie do standardowego trybu automatycznego, różni się wyłącznie sposobem interpretacji odczytu na skali, nie samą procedurą uruchamiania i zatrzymywania mechanizmu.

Chronografy kwarcowe: inna zasada, ta sama funkcja

Nie każdy chronograf jest mechaniczny. Wersje kwarcowe realizują tę samą funkcję za pomocą silniczków krokowych sterowanych elektronicznie, zamiast koła kolumnowego i sprzęgła mechanicznego. Efekt końcowy, czyli pomiar czasu zdarzenia niezależny od bieżącej godziny, pozostaje identyczny, zmienia się wyłącznie technologia wykonawcza.

Różnica widoczna jest w danych technicznych takich mechanizmów. Kaliber ETA G10.212 pobiera wyraźnie więcej prądu, gdy chronograf pracuje, niż gdy jest zatrzymany, co przekłada się na krótszą żywotność baterii przy częstym korzystaniu ze stopera. Zakres temperatury pracy tego kalibru określono na od 0 do +50 stopni Celsjusza, poza tym przedziałem producent nie gwarantuje prawidłowego działania mechanizmu.

Kwarcowe chronografy bywają tańsze w produkcji i zwykle dokładniejsze w codziennym pomiarze czasu niż konstrukcje mechaniczne, kosztem braku tradycyjnego, mechanicznego sposobu działania cenionego przez część kolekcjonerów.

Zasady bezpiecznego użytkowania i konserwacja

Przyciski chronografu, niezależnie od konstrukcji, nie powinny być używane, gdy koperta jest zanurzona w wodzie albo mokra. Uszczelki chroniące mechanizm przed wilgocią są zaprojektowane do pracy w spoczynku, nie podczas manipulowania elementami sterującymi pod wodą, dlatego pomiar czasu podczas pływania warto rozpoczynać przed wejściem do wody.

Korekta daty w zegarkach z takim wskazaniem wymaga zachowania ostrożności co do pory dnia. Regulacji daty nie należy wykonywać w godzinach od 20:00 do 2:00, ponieważ w tym przedziale mechanizm zmiany daty jest już częściowo uruchomiony i przestawianie go ręcznie grozi uszkodzeniem przekładni. To zasada dotycząca mechanizmów kalendarzowych ogólnie, nie tylko modeli z funkcją chronografu.

Zegarek mechaniczny, w tym chronograf, wymaga okresowej obsługi serwisowej podobnie jak silnik samochodu: regularne przeglądy pozwalają wykryć zużycie smarów i elementów ruchomych, zanim doprowadzi ono do poważniejszej awarii. Brak serwisowania przez wiele lat zwiększa ryzyko kosztownej naprawy w porównaniu z regularną, prewencyjną kontrolą u zegarmistrza.

Chronograf w historii zegarmistrzostwa

Funkcja chronografu od dawna towarzyszy zegarkom stworzonym z myślą o konkretnym zastosowaniu praktycznym, nie tylko o odczycie godziny. Dobrym przykładem takiego podejścia jest model Pilot Chronograph marki Davosa, wypuszczony w 2004 roku dla uczczenia setnej rocznicy lotu braci Wright, co wiąże konstrukcję chronografu z tradycją zegarków lotniczych i potrzebą precyzyjnego pomiaru czasu w powietrzu.

Nawiązania do przeszłości widać też w podejściu marek budujących swoje współczesne modele na podstawie studiów nad dawnymi konstrukcjami. Chronographe 1887 marki Eberhard & Co, zarówno w wersji z naciągiem ręcznym, jak i automatycznym, powstał jako połączenie współczesnej wiedzy zegarmistrzowskiej z dokładną analizą chronografów historycznych tej samej marki. Tego rodzaju projekty pokazują, że funkcja stopera w zegarku na przestrzeni dekad zmieniała technologię wykonania, ale sama idea, czyli niezależny pomiar czasu obok wskazania godziny, pozostała niezmienna od momentu jej wynalezienia.