Tryt w zegarkach: od farby radowej do rurek gazowych
Tryt w zegarkach kojarzy się z zielonkawym blaskiem wskazówek widocznych w ciemności, ale mało kto wie, że to już druga generacja takiego rozwiązania. Pierwsza, oparta na radzie, była znacznie bardziej problematyczna, a jej ślady do dziś widać na tarczach z połowy XX wieku.
Zrozumienie, czym różni się luminofor radioaktywny od współczesnego fotoluminescencyjnego, pomaga też czytać oznaczenia na starych zegarkach. Litera T na tarczy nie jest ozdobnikiem: to informacja o obecności izotopu promieniotwórczego, którą producent był zobowiązany podać.
Od farby radowej do trytu
Pierwsze zegarki świecące w ciemności korzystały z farby na bazie radu zmieszanego z siarczkiem cynku. Rad emitował promieniowanie, które pobudzało fosfor do świecenia, dzięki czemu wskazówki i indeksy były czytelne bez żadnego źródła światła zewnętrznego. Problem polegał na okresie półtrwania radu, wynoszącym około 1600 lat, oraz na sposobie nakładania farby: robotnice malujące tarcze often zaostrzały pędzelki ustami, co prowadziło do poważnych chorób.
Po tych doświadczeniach przemysł zegarmistrzowski zaczął zastępować rad trytem, izotopem wodoru o okresie półtrwania około 12,3 roku. Tryt emituje promieniowanie beta, znacznie słabsze i o mniejszym zasięgu niż promieniowanie gamma radu. To wystarczyło do pobudzania fosforu, a jednocześnie znacznie ograniczyło ryzyko dla użytkownika i osób produkujących tarcze. Przejście na tryt nastąpiło w większości fabryk zegarków po drugiej wojnie światowej i trwało przez kilka dekad, aż do pojawienia się luminoforów nie promieniotwórczych.
Oznaczenie T SWISS MADE T i inne kody na tarczy
Zegarki zawierające tryt musiały to sygnalizować na tarczy, stąd charakterystyczny napis T SWISS MADE T, w którym litera T pojawia się po obu stronach nazwy kraju pochodzenia. Czasem spotyka się też oznaczenie z liczbą, na przykład T<25, informujące o dopuszczalnej aktywności izotopu w milikiurach. Brak litery T przy napisie SWISS MADE oznacza, że tarcza nie zawiera trytu, co jest istotną wskazówką przy ustalaniu przybliżonego wieku egzemplarza.
Z czasem, wraz ze spadkiem aktywności izotopu, blask trytowych indeksów słabnie. Po kilku okresach półtrwania, czyli po kilkudziesięciu latach, świecenie praktycznie zanika, nawet jeśli sama substancja wciąż jest obecna w farbie. To odróżnia stare tarcze trytowe od współczesnych luminoforów fotoluminescencyjnych, które nie emitują promieniowania, tylko magazynują energię światła i oddają ją stopniowo w ciemności, bez utraty właściwości wraz z upływem lat.
Rurki gazowe i bezpieczeństwo trytu
Osobną kategorią zastosowania trytu są rurki gazowe, czyli szczelne kapilary wypełnione gazowym trytem i pokryte od wewnątrz warstwą fosforu. W odróżnieniu od farby, gaz w rurce świeci równomiernie przez cały okres eksploatacji, niezależnie od wcześniejszej ekspozycji na światło. Takie rozwiązanie stosuje między innymi model Argonautic Lumis marki Davosa, w którym rurki gazowe umieszczono zarówno na tarczy, jak i na wskazówkach, co ma zapewniać czytelność wskazań nawet w głębokiej wodzie.
Kwestię bezpieczeństwa tego rozwiązania szczegółowo opisuje producent Ball Watch Company, wskazujący, że użytkownik nienaruszonego zegarka nie jest narażony na żadne promieniowanie pochodzące od jego elementów. Firma wprowadziła też własne podejście do czytelności w ciemności, opisywane jako Swiss Night Reading Technology, obejmujące różne rozwiązania świetlne w zależności od modelu. Nawet w skrajnym, hipotetycznym scenariuszu jednoczesnego uwolnienia całego trytu zawartego w rurkach H3, dawka promieniowania wewnętrznego pozostałaby, według producenta, bardzo niewielka. Rurki gazowe traktuje się więc jako rozwiązanie szczelne i przewidziane na wieloletnią eksploatację, nie zaś element wymagający szczególnych środków ostrożności ze strony właściciela zegarka.
Powiązane hasła
- Dlaczego luminofor słabnie w ciągu nocy
- Klasy i odcienie Super-LumiNova: C1, C3, BGW9
- Super-LumiNova: jak działa fotoluminescencja
- Luminofor w zegarkach: od radu przez tryt do materiałów fotoluminescencyjnych
